Samen weten we het best!

Van taken verdelen en overleggen tot luisteren en jezelf leren kennen: hoe kunnen leerlingen in de onderbouw van het v(s)o plezierig en goed met elkaar samenwerken? SLO ontwikkelde 10 klassengesprekken waarbij samenwerking en zelfregulering centraal staan. Leerlingen kunnen meteen aan de slag met deze 21e-eeuwse vaardigheden.

Leerlingen hebben allemaal ervaring met samenwerken. Dat begint al thuis op jonge leeftijd, bijvoorbeeld als ze samen de tafel moeten dekken. Of op school, als ze samen in de bouwhoek spelen. En later, als ze samen muziek maken of sporten. Langzamerhand moeten ze in formele situaties samenwerken; eerst op school samen opdrachten doen, later in het werk.

Samenwerken gaat niet altijd vanzelf en ook niet altijd goed

“Ik heb bijna alles gedaan, Nick deed niks”, beklaagt Sanne zich verontwaardigd bij haar vriendinnen. Zij wil een opdracht het liefst alleen doen. Samenwerken gaat niet altijd vanzelf en gaat ook niet altijd goed. Leerlingen werken vaak samen bij opdrachten, ook later in hun leven zijn ze vaak met anderen en de meeste mensen in het arbeidsproces maken deel uit van een team. Als groepje, als team, wil je een bepaald resultaat halen. Dat gaat beter als je goed en plezierig met elkaar kunt samenwerken. Besteed je nu op een goede manier aandacht aan samenwerken, dan hebben leerlingen daar direct en in de toekomst wat aan.

In de klas

De tijd is bijna te kort. Elke leerling heeft wel een voorbeeld. En dat terwijl het gewoon een les is! “Ik wil er ook nog wat bijzetten”, zegt Hacer. “Want ik vind dat als je samenwerkt je elkaar moet kunnen vertrouwen.” Met een klassengesprek van slechts 10 minuten kun je een heleboel op gang brengen. Als de leerlingen merken dat jij ervan uitgaat dat zij al veel weten, dan willen ze best vertellen. Tenminste, als je ze de kans geeft. En als ze hun ervaringen vertellen, hun ideeën delen, maken ze samen ineens een prachtige woordwolk. Met woorden en tekeningetjes laten ze zien wat belangrijk is om fijn samen te werken.

Een e-zine met klassengesprekken

SLO ontwikkelde een hulpmiddel om leerlingen in de onderbouw van het v(s)o beter te laten worden in deze 21e-eeuwse vaardigheden. Het zijn korte lessen die zijn gericht op het uitwisselen van ideeën, ervaringen en meningen.

Het klassengesprek vormt de kern van elke les. Het bijzondere is dat de gesprekken steeds maar 10 minuten duren en dat de leerlingen zelf de inhoud aandragen. Zij vertellen wat belangrijk is. In de tijd tussen de 10 gesprekken bepalen de leraar en de leerlingen bij welk vak en op welke manier ze op de inhoud van het klassengesprek terugkomen. Zo is 10x10 vooral een inspiratieproduct dat je op verschillende manieren en in verschillende settings kunt gebruiken. De 10 lessen over samenwerken en zelfregulering staan nu online.

Achtergrond

SLO heeft elf vaardigheden voor de 21e-eeuw uitgewerkt in leerlijnen. Samenwerken en zelfregulering zijn twee van deze vaardigheden. Veel scholen geven aan dat zij deze vaardigheden zeer belangrijk vinden voor hun leerlingen. Ze willen er graag aandacht aan besteden in hun onderwijs.

Iemand die er ook van overtuigd is dat leerlingen deze en andere ‘cruciale sleutelcompetenties’ moeten verwerven is Kris van den Branden. Hij weet veel van de onderwijspraktijk, is lerarenopleider en daarnaast ook wetenschapper aan de Katholieke universiteit van Leuven. Hij heeft een toegankelijk, vlot leesbaar boek geschreven: Onderwijs voor de 21ste-eeuw (2015). In zijn boek lees je waarom leerlingen bepaalde vaardigheden nodig hebben om volwaardig te kunnen functioneren in hun persoonlijke leven, in de samenleving, op de arbeidsmarkt, en om zich in alle domeinen van hun leven verder te ontwikkelen.

Succes in de klas

Klas 2b van het Elan College in Bussum heeft er al goede ervaringen mee. Het Elan College (dat samen met Elan Primair onderdeel is van Elan Breeduit) is een school voor voortgezet speciaal onderwijs. De school biedt havo/vwo voor kinderen met autisme. De mentor, die 12 leerlingen begeleidt, is enthousiast. “Iedereen is druk bezig met de lessen van de 21e-eeuwse vaardigheden, super!! We zien prachtige mindmaps en visualisaties.”

Zelfregulering is best ingewikkeld

Zowel op school als daarbuiten moeten leerlingen zelfstandig handelen, daarvoor verantwoordelijkheid nemen en rekening houden met de eigen capaciteiten. Daarover gaat het bij zelfregulering. Het gaat om het heft in handen nemen en niet klakkeloos aanwijzingen of voorschriften volgen. Daarvoor is het nodig zicht te hebben op de eigen doelen, motieven en capaciteiten.

In de leerlijn van SLO is zelfregulering uitgewerkt in een aantal fasen. Zo is een belangrijke stap je vooraf goed te oriënteren op een taak of situatie en dit komt aan bod in het klassengesprek Voordat ik begin. In het klassengesprek praten de leerlingen over 'even stilstaan'; hoe doe je het en wat heb je eraan? Dit sluit mooi aan bij 'samenwerking organiseren'.

Samenwerken en zelfregulering zijn verschillende vaardigheden die in 10x10 samen aan bod komen, omdat ze goed bij elkaar passen. De vaardigheden versterken elkaar en kunnen goed samen worden geoefend. Volgens mentor Hilde Doorenspleet zijn de onderwerpen goed in te voegen in de dagelijkse gebeurtenissen en schoolwerk.

“We zijn bezig met les 4 en de collega's en leerlingen zijn enthousiast!”

Met 10x10 kom je verder

Samenwerken betekent dat je taken verdeelt, goed gebruikmaakt van ieders mogelijkheden, overlegt en luistert. Dan is het handig als je jezelf kent, weet waar je goed in bent en wanneer jij op je best bent. En als je kunt nadenken over hoe jij dingen aanpakt, heb je meer grip op situaties waarin je samenwerkt. Dat is voor elke leerling fijn, in het regulier onderwijs en in het speciaal onderwijs. Als je jezelf kunt sturen, ofwel reguleren, hebben jij en anderen daar voordeel van. Het helpt bij het leren, bij het uitvoeren van taken en om samen iets voor elkaar te krijgen.

Zoals gezegd staat in de klassengesprekken steeds een aspect centraal. Met deze focus, op bijvoorbeeld organisatie binnen samenwerken, zorg je dat het geen oppervlakkig gesprek wordt over van alles en nog wat. Met de leerlijnen als fundament van deze lessen kun je erop vertrouwen dat de vaardigheden goed aan bod komen en er geen belangrijke aspecten worden overgeslagen.

Door de grote mate van vrijheid om met de leerlingen het gesprek vorm te geven wordt het echt maatwerk. Hilde Doorenspleet heeft ervaren dat er mooie gesprekken op gang komen. En, zegt ze, wanneer je erover bezig bent blijkt er al enorm veel kennis te zijn. Dat de klassengesprekken breed inzetbaar zijn blijkt uit haar idee voor volgend jaar: “ik zou ervoor kiezen om dit programma aan het begin van het jaar in de examenklas aan te bieden, (…) en dan is bijvoorbeeld het pws (profielwerkstuk) samen maken ook een optie.” Zo kan elke school, elke leraar en mentor zich laten inspireren door 10x10 en keuzes maken die passen bij het eigen onderwijs. Zo helpen we de leerlingen verder!

Meer informatie

Meer informatie over 10x10 vind je op: https://magazines.slo.nl/samenwerken-en-zelfregulering-vo/